หลักเบื้องต้นเคมีบำบัด

ยาเคมีบำบัดออกฤทธิ์ทำลายเซลล์ที่แบ่งตัวเร็ว ซึ่งรวมถึงเซลล์มะเร็งและเซลล์ปกติที่แบ่งตัวเร็ว เช่น เซลล์ไขกระดูก เซลล์เยื่อบุทางเดินอาหาร และรูขุมขน จึงเป็นที่มาของผลข้างเคียงที่พบบ่อยหลายประการ

กลุ่มยาเคมีบำบัดหลักแบ่งตามกลไกได้แก่ alkylating agents (เช่น cyclophosphamide), antimetabolites (เช่น methotrexate, 5-fluorouracil), antitumor antibiotics (เช่น doxorubicin), plant alkaloids (เช่น vincristine, paclitaxel) และ topoisomerase inhibitors

การเลือกสูตรยาเคมีบำบัดขึ้นกับชนิดและระยะของมะเร็ง โดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านมะเร็งวิทยาเป็นผู้กำหนดสูตรการรักษา เภสัชกรมีบทบาทในการตรวจสอบความถูกต้องของขนาดยาตามพื้นที่ผิวกาย (body surface area) หรือน้ำหนักตัว ตรวจสอบปฏิกิริยาระหว่างยา และเตรียมยาอย่างปลอดภัย

การให้ยาป้องกันผลข้างเคียง (premedication) เช่น ยาแก้อาเจียนกลุ่ม 5-HT3 antagonist และ corticosteroid ก่อนให้ยาเคมีบำบัดที่มีความเสี่ยงอาเจียนสูง เป็นส่วนสำคัญของการดูแลแบบองค์รวม

ภาวะไขกระดูกถูกกด (myelosuppression) เป็นผลข้างเคียงสำคัญที่ทำให้เกิดภาวะเม็ดเลือดขาวต่ำ (neutropenia) เกล็ดเลือดต่ำ และโลหิตจาง ผู้ป่วยที่มีไข้ร่วมกับภาวะเม็ดเลือดขาวต่ำรุนแรง (febrile neutropenia) ถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางมะเร็งวิทยาที่ต้องได้รับยาปฏิชีวนะโดยเร็ว

อาการคลื่นไส้อาเจียนเป็นผลข้างเคียงที่พบบ่อยและกระทบคุณภาพชีวิตผู้ป่วยมาก การให้ยาป้องกันอาเจียนอย่างเหมาะสมตามระดับความเสี่ยงของสูตรยาช่วยลดอุบัติการณ์ได้อย่างมีนัยสำคัญ

ยาเคมีบำบัดหลายชนิดมีความเป็นพิษต่ออวัยวะเฉพาะ เช่น doxorubicin มีความเป็นพิษต่อหัวใจสะสม (cardiotoxicity) จึงมีขนาดสะสมสูงสุดตลอดชีวิตที่กำหนดไว้ ส่วน vincristine มีความเป็นพิษต่อระบบประสาทส่วนปลาย (peripheral neuropathy)

การจับ การเตรียม และการทิ้งยาเคมีบำบัดต้องปฏิบัติตามมาตรการความปลอดภัยสำหรับสารก่อพิษต่อเซลล์ (hazardous drug handling) อย่างเคร่งครัดเพื่อป้องกันการสัมผัสของบุคลากรทางการแพทย์