ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก

องค์การอนามัยโลกให้นิยามภาวะโลหิตจางว่าคือระดับฮีโมโกลบิน (Hb) ต่ำกว่า 13 ก./ดล. ในผู้ชาย ต่ำกว่า 12 ก./ดล. ในผู้หญิงที่ไม่ตั้งครรภ์ และต่ำกว่า 11 ก./ดล. ในหญิงตั้งครรภ์ โดย IDA มีลักษณะเป็นโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงเล็กและติดสีจาง (microcytic, hypochromic anemia) ค่า MCV และ MCH ต่ำกว่าปกติ

การยืนยันภาวะขาดธาตุเหล็กใช้ค่า serum ferritin เป็นหลัก โดยค่าต่ำกว่า 30 นาโนกรัม/มล. บ่งชี้ภาวะขาดธาตุเหล็กในผู้ที่ไม่มีภาวะอักเสบร่วม หากมีภาวะอักเสบหรือโรคเรื้อรังร่วมด้วยซึ่งทำให้ ferritin สูงเทียม ควรพิจารณาค่า transferrin saturation (TSAT) ที่ต่ำกว่า 16-20% ร่วมด้วย

สาเหตุที่พบบ่อยได้แก่ การเสียเลือดเรื้อรัง (เช่น ประจำเดือนมามาก เลือดออกในทางเดินอาหาร) การได้รับธาตุเหล็กจากอาหารไม่เพียงพอ ภาวะดูดซึมผิดปกติ (เช่น โรค celiac, ภาวะหลังผ่าตัดกระเพาะ) และความต้องการที่เพิ่มขึ้นในหญิงตั้งครรภ์หรือเด็กที่กำลังเจริญเติบโต

การรักษาหลักคือการเสริมธาตุเหล็กชนิดรับประทาน โดยขนาดธาตุเหล็กอิสระ (elemental iron) ที่แนะนำในผู้ใหญ่โดยทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 60-120 มก./วัน เกลือธาตุเหล็กที่ใช้บ่อยได้แก่ ferrous sulfate, ferrous fumarate และ ferrous gluconate ซึ่งมีปริมาณธาตุเหล็กอิสระต่อเม็ดแตกต่างกัน จึงต้องคำนวณเป็นธาตุเหล็กอิสระเมื่อเทียบขนาดยา

หลักฐานล่าสุดสนับสนุนการให้ยาแบบวันเว้นวัน (alternate-day dosing) แทนการให้ทุกวันในผู้ป่วยบางราย เนื่องจากฮอร์โมน hepcidin ที่เพิ่มขึ้นหลังได้รับธาตุเหล็กจะลดการดูดซึมในวันถัดไป การให้วันเว้นวันจึงอาจเพิ่มประสิทธิภาพการดูดซึมสะสมและลดผลข้างเคียงทางเดินอาหารได้ในผู้ป่วยบางกลุ่ม

ธาตุเหล็กชนิดฉีดเข้าหลอดเลือดดำ (IV iron) พิจารณาใช้ในผู้ป่วยที่ทนต่อยารับประทานไม่ได้ ดูดซึมผิดปกติ มีการเสียเลือดต่อเนื่องในปริมาณมาก หรือมีโรคไตเรื้อรังที่ต้องการแก้ไขภาวะโลหิตจางอย่างรวดเร็ว

หลังเริ่มการรักษา ควรเห็นการเพิ่มขึ้นของ reticulocyte ภายใน 1-2 สัปดาห์ และระดับฮีโมโกลบินควรเพิ่มขึ้นประมาณ 1 ก./ดล. ทุก 2-4 สัปดาห์ หากไม่มีการตอบสนองตามที่คาดควรทบทวนการวินิจฉัย ความร่วมมือในการใช้ยา หรือหาสาเหตุการเสียเลือดที่ยังไม่ได้แก้ไข

แม้ระดับฮีโมโกลบินจะกลับสู่ปกติแล้ว ควรให้ยาต่อเนื่องอีกอย่างน้อย 3 เดือนเพื่อเติมคลังธาตุเหล็กสำรอง (iron stores) ในร่างกายให้เพียงพอ และควรตรวจ serum ferritin ซ้ำเพื่อยืนยันว่าคลังธาตุเหล็กกลับสู่ระดับปกติก่อนหยุดยา

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยของธาตุเหล็กชนิดรับประทานคืออาการทางเดินอาหาร ได้แก่ ท้องผูก คลื่นไส้ ปวดท้อง และอุจจาระสีดำ ซึ่งเป็นเรื่องปกติและไม่เป็นอันตราย แต่ควรแจ้งผู้ป่วยล่วงหน้าเพื่อลดความกังวลและเพิ่มความร่วมมือในการใช้ยา

ธาตุเหล็กชนิดฉีดเข้าหลอดเลือดดำอาจทำให้เกิดปฏิกิริยาการแพ้ได้ตั้งแต่ระดับเล็กน้อยจนถึง anaphylaxis จึงควรให้ในสถานพยาบาลที่มีความพร้อมในการจัดการภาวะฉุกเฉิน และเฝ้าระวังอาการระหว่างและหลังให้ยา

ควรเก็บผลิตภัณฑ์เสริมธาตุเหล็กให้พ้นมือเด็ก เนื่องจากการรับประทานเกินขนาดในเด็กอาจทำให้เกิดพิษต่อตับและระบบทางเดินอาหารอย่างรุนแรงถึงแก่ชีวิตได้